Αναζητώντας την αλήθεια για το… Death Match
72 χρόνια μετά τον περιβόητο αγώνα στην Ουκρανία, κανείς δεν γνωρίζει την πραγματική ιστορία, αμφιταλαντεύεται μεταξύ της εκδοχής που ανέδειξε η σοβιετική προπαγάνδα ισχυριζόμενη την εκτέλεση ποδοσφαιριστών που τόλμησαν να κερδίσουν τους Γερμανούς κι ενός ρεαλιστικού σεναρίου
ΓΡΑΦΕΙ Ο ΒΑΣΙΛΗΣ ΒΛΑΧΟΠΟΥΛΟΣ
Λένε ότι… «την ιστορία, τη γράφουν οι νικητές». Η υπερβολή εντάσσεται στους κανόνες του παιχνιδιού, όπως και η επένδυση στο ανθρώπινο συναίσθημα. Ενίοτε εξελίσσεται σε αντικείμενο εκμετάλλευσης και η απροσδιόριστη αξία της ανθρώπινης ζωής. Υποστηρίζουν επίσης ότι «μια καλή ιστορία, είναι η πειστική ιστορία». Στη προκειμένη περίπτωση, ακόμη και σήμερα, 72 χρόνια μετά, ελάχιστοι έχουν τα ατράνταχτα στοιχεία και κατ’ επέκταση τη βεβαιότητα να καταθέσουν την απόλυτη αλήθεια για εκείνον τον ποδοσφαιρικό αγώνα που έγινε στο Κίεβο στις 9 Αυγούστου 1942.
Αμφιταλαντεύονται μεταξύ της σοβιετικής προπαγάνδας και των απάνθρωπων ενεργειών των Γερμανών στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και αναρωτιούνται… «τι πραγματικά συνέβη;». Ακόμη και οι επιζήσαντες πρωταγωνιστές αυτής της αμφιλεγόμενης ιστορίας, έχουν καταθέσει εκ διαμέτρου αντίθετες απόψεις.
Η ταπείνωση των Γερμανών
Οι Γερμανικές δυνάμεις εισέβαλλαν και ισοπέδωσαν το Κίεβο στις 22 Ιουνίου 1941. Αρκετοί από τους ποδοσφαιριστές των Ντινάμο και Λοκομοτίβ Κίεβου σκοτώθηκαν, άλλοι συνελήφθησαν και εξορίστηκαν για καταναγκαστικά έργα σε γερμανικές πόλεις. Οι δύο ομάδες μετρούσαν «απώλειες» πριν την εισβολή των Γερμανών, καθώς συγκεκριμένοι ποδοσφαιριστές αντιμετώπισαν τη τιμωρία της θανατικής ποινής από το καθεστώς του Στάλιν, διότι χαρακτηρίστηκαν «κατάσκοποι».
Μετά τη γερμανική εισβολή, οι ποδοσφαιριστές των Ντινάμο και Λοκομοτίβ δημιούργησαν μια νέα ομάδα την οποία ονόμασαν StartFootballClub. Όπως συνέβη στις περισσότερες χώρες που πέρασαν στη κυριαρχία των Γερμανών, έτσι και στην Ουκρανία, διεξάγονταν ποδοσφαιρικές αναμετρήσεις.
Για τη ικανοποίηση της νοοτροπίας του απολυταρχισμού που ανέκαθεν διακατείχε τους Γερμανούς, συνέθετε έναν τρόπο απόδειξης της ανωτερότητας της άριας φυλής. Διαθέτοντας την αφρόκρεμα του ουκρανικού ποδοσφαίρου, η Start ήταν η ισχυρότερη.
Στις 6 Αυγούστου 1942 αντιμετώπισε μια ομάδα επίλεκτων Γερμανών (σ. σ. Falkelf) και με συνοπτικές διαδικασίες επικράτησε με σκορ 5-1. Τρεις ημέρες αργότερα, οι Γερμανοί θέλησαν να πάρουν τη ρεβάνς, παρουσιάστηκαν ενισχυμένοι, αλλά το αποτέλεσμα ήταν και πάλι αρνητικό γι’ αυτούς και η ήττα με σκορ 5-3, αναπόφευκτη.
Η εκτέλεση των νικητών
Έναν χρόνο αργότερα, στα μέσα του 1943, ο συγγραφέας Λεβ Κασίλ, σε άρθρο του στην εφημερίδα «Izvestiya», έγραψε για το συγκεκριμένο παιχνίδι, χαρακτηρίζοντάς το «TheDeathMatch», δηλαδή «ο αγώνας του θανάτου». Σύμφωνα με το συγκεκριμένο άρθρο, η πλειοψηφία των ποδοσφαιριστών της Start εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς, λίγες ώρες μετά την επικράτηση στον αγώνα της 9ης Αυγούστου του 1942, ως αντίποινα!
Επρόκειτο για τη πιο άγρια μορφή εκδίκησης των Γερμανών, αρνούμενοι να συμβιβαστούν με την ιδέα της ήττας. Τρία χρόνια αργότερα, στις 24 Αυγούστου 1946, δημοσίευμα της εφημερίδας «Stalinskoye», δημοσιοποίησε ακόμη περισσότερες λεπτομέρειες. Σημείωσε ότι στο στάδιο Zenit στο Κίεβο, όπου φιλοξενήθηκε ο αγώνας, περιμετρικά του αγωνιστικού χώρου στέκονταν εκατοντάδες οπλισμένοι Γερμανοί στρατιώτες, έχοντας και κυνηγητικά σκυλιά.
Τόνισε ακόμη πως διαιτητής της αναμέτρησης ήταν αξιωματικός των Ες Ες, ο οποίος απέβαλε τον τερματοφύλακα της Start στα πρώτα λεπτά της συνάντησης, επιτρέποντας το αντιαθλητικό και βάναυσο παιχνίδι της γερμανικής ομάδας. Σύμφωνα με το δημοσίευμα, στο ημίχρονο του αγώνα, όπου το γερμανικό συγκρότημα κέρδιζε με σκορ 3-0, αξιωματικός των Ες Ες βρέθηκε στα αποδυτήρια της ουκρανικής ομάδας, ξεκαθαρίζοντας τους ότι θα εκτελεστούν στη περίπτωση που αποπειραθούν να κερδίσουν!
Έχοντας ιδιαίτερα ανεπτυγμένο το συναίσθημα του πατριωτισμού, οι παίκτες της Start αγνόησαν τη γερμανική απειλή και φορώντας τις κόκκινες φανέλες (σ. σ. λόγω του χρώματος του κομουνισμού), θυσίασαν τις ζωές τους για τη πατρίδα καθώς επιβλήθηκαν με σκορ 5-3. Λίγα λεπτά μετά, εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς.
Η ιστορία ενέπνευσε συγγραφείς και το Hollywood
Για πολλά χρόνια, αυτή η εκδοχή της ιστορίας κυριάρχησε στις σκέψεις εκατομμυρίων ανθρώπων. Το 1958, ο συγγραφέας Αλεξάντρ Μπορτσαγκόφσκι έγραψε το βιβλίο «TrevozhnyeOblaka» (σ. σ. απειλητικά σύννεφα) όπου ο συγκεκριμένος αγώνας και ο ανθρώπινος πόνος ήταν το βασικό αντικείμενο του. Την ίδια χρονιά, οι Πιότρ Σεβέροφ και Ναούμ Καλέσκι εξέδωσαν το βιβλίο «PosledniPoyedinok», δηλαδή «η τελευταία μονομαχία».
Η ιστορία του επονομαζόμενου «Death Match» αποτυπώθηκε και στη μεγάλη οθόνη στο ασπρόμαυρο φιλμ που σκηνοθέτησε ο Εβγένι Καρελόφ με τίτλο «TrentiTime», δηλαδή «η τρίτη φορά», το οποίο παρακολούθησαν τουλάχιστον 32 εκατομμύρια άνθρωποι.
Η πιο γνωστή αφιερωματική ταινία είναι ασφαλώς η «Victory» η οποία γυρίστηκε το 1981 και στην Ελλάδα «ήρθε» με την επωνυμία «Η μεγάλη απόδραση» με πρωταγωνιστές, την αφρόκρεμα του παγκόσμιου ποδοσφαίρου (σ. σ. Πελέ, Αρντίλες κλπ.) και τους Μάικλ Κέιν, Σιλβέστερ Σταλόνε. Ο βασικός άξονας της ταινίας βασίζεται στην ιστορία που είχε καταγραφεί το 1946, αλλά το τέλος είναι εκ διαμέτρου αντίθετος με την πραγματικότητα. Η ταινία αποτυπώνει τις προσπάθειες των ποδοσφαιριστών-φυλακισμένων να αποδράσουν, την άρνησή τους να συμβιβαστούν με τις γερμανικές επιταγές και τελικώς την έκρηξη των 2.000 φιλάθλων μετά την εντυπωσιακή νίκη της ομάδας των συμμάχων που οδήγησε και στην απόδρασή τους από το γήπεδο, κάτω από… τη μύτη των Γερμανών.
Είχε προηγηθεί το ένθερμο χειροκρότημα γερμανού αξιωματικού έπειτα από τέρμα που είχε πετύχει η ομάδα των συμμάχων, καθώς δεν άντεχε να βλέπει την παράφορη αδικία υπέρ της γερμανικής ομάδας. Το τέλος εντάσσεται ασφαλώς στο happyend που ήθελαν οι κινηματογραφιστές του Hollywood με σκοπό την ικανοποίηση του κοινού.
Η σοβιετική προπαγάνδα και η αλήθεια
Αδιαμφισβήτητα, οι Σοβιετικοί προχώρησαν σε ενέργειες πάσης φύσεως για να υποστηρίζουν την ιστορία που οι ίδιοι δημιούργησαν. Ο Γενικός Γραμματείας της κεντρικής επιτροπής του Κομουνιστικού Κόμματος, Λεονίντ Μπρέζνιεφ, είχε υποστηρίξει δημοσίως ότι – έπειτα από τον συγκεκριμένο αγώνα – τέσσερις ποδοσφαιριστές εκτελέστηκαν και πέντε κατάφεραν να διαφύγουν. Στο Κίεβο φιλοτεχνήθηκαν δύο μνημεία προς τιμήν των ποδοσφαιριστών, ενώ το ZenitStadium μετονομάστηκε σε StartStadium το 1971.
Πλησιάζοντας στα χρόνια της πτώσης του Κομουνισμού, η ιστορία άρχισε να ξεθωριάζει. Οι απόψεις περί αποκυημάτων της ανθρώπινης φαντασίας, προσαρμοσμένης στους άγραφους κανόνες της σοβιετικής προπαγάνδας, διατυπώνονταν ολοένα και περισσότερο. Η αρχή έγινε με τον δημοσιογράφο Γκεόργκι Κουζμίν, για να ακολουθήσει ο συγγραφέας Όλεγκ Γιασίνσκι εκδίδοντας το βιβλίο «DidtheDeathMatchhappen;».
Ο ίδιος αμφισβητούσε την ιστορία, αναφέροντας ότι όντας πιτσιρικάς, ήταν ένας από τους 2.000 ανθρώπους που είχαν βρεθεί στις κερκίδες του ZenitStadium. Δεν αντιλήφθηκε σημάδια εκδίκησης των Γερμανών, έγραψε μάλιστα για τις αναμνηστικές φωτογραφίες που βρήκαν οι παίκτες των δύο ομάδων, έπειτα από τη νίκη της Start!
Η εκδοχή που μοιάζει και η πιο αληθινή
Στα αδιαμφισβήτητα γεγονότα εντάσσεται η εργασία όλων των ποδοσφαιριστών της Start σε έναν φούρνο που βρισκόταν σε απόσταση λίγων μέτρων από το ZenitStadium. Σύμφωνα με μια εκδοχή, όλοι οι ποδοσφαιριστές ήταν στελέχη της αντιστασιακής οργάνωσης.
Ο φούρνος ουσιαστικά ήταν το κέντρο των επιχειρήσεων. Οι Γερμανοί γνώριζαν τα πάντα και σε διάστημα έξι μηνών μετά τον αγώνα της 9ης Αυγούστου συνέλαβαν τους περισσότερους ποδοσφαιριστές, με την κατηγορία των αντιστασιακών. Ένας από τους επιζήσαντες αθλητές, ο Μακάρ Γκοντσαρένκο, σε συνέντευξη που είχε παραχωρήσει το 1985 είχε διαψεύσει τις εκτελέσεις των συμπαικτών του. Υποστήριξε όμως ότι ξεκίνησαν οι συλλήψεις από την επόμενη μέρα και για διάστημα τουλάχιστον τριών εβδομάδων, οι συναθλητές τους ένιωσαν τη βαναυσότητα των γερμανικών βασανιστηρίων.
Σύμφωνα επίσης με τον Βολοντίμιν Πριστάικο (σ. σ. ηγετικό στέλεχος της ουκρανικής ασφάλειας τη δεκαετία του ’40), οι ποδοσφαιριστές δεν εκτελέστηκαν μετά το παιχνίδι. Κάτι τέτοιο δεν καταγράφηκε στον Τύπο εκείνης της εποχής, εκτιμώντας όμως πως, «ούτως ή άλλως, αυτός ήταν ελεγχόμενος από τους Γερμανούς». Μια άλλη εκδοχή αναφέρει ότι οι ποδοσφαιριστές της Start προδόθηκαν από τον αρχηγό της ομάδας Rukh, ονόματι Σβίντσοφ.
Σύμφωνα με αυτή, είχε εκνευριστεί από την ντροπιαστική ήττα της ομάδας από τη Start με 8-0 και τους κατέδωσε στους Γερμανούς, τονίζοντας την αντιστασιακή δράση τους. Η ίδια «ιστορία» αναφέρει ότι, οι παίκτες της Start, εργαζόμενοι στον φούρνο συνήθιζαν να βάζουν γυαλιά στο ψωμί των Γερμανών!
Ήρωες μιας άλλης εποχής
Παραμερίζοντας τις εκδοχές που παρουσίασε η σοβιετική προπαγάνδα, η (δεδομένη) αντιστασιακή δράση των ποδοσφαιριστών εκείνης της ομάδας, τους τοποθετηθεί στην απροσδιόριστα μεγάλη λίστα των ηρώων του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. 72 χρόνια μετά από εκείνον τον αγώνα που έμελλε να εμπνεύσει διανοούμενους της εποχής, αλλά και παραγωγής κινηματογραφικών ταινιών, δεν έχει αποτυπωθεί η απόλυτη αλήθεια.
Μια ισχυρή δόση υπερβολής πάντα είναι απαραίτητη σε ένα γεγονός που αποκτά μυθικές διαστάσεις. Το 2003, πανεπιστήμιο στο Αμβούργο ξεκίνησε μια έρευνα για το συγκεκριμένο παιχνίδι. Ζήτησε στοιχεία από τη Ρωσία, διαπίστωσε την έλλειψη συνεργασίας κι έπειτα από δύο χρόνια, ανακοίνωσε την παύση όλων των ενεργειών.
